{"id":12283,"date":"2023-05-25T14:40:05","date_gmt":"2023-05-25T12:40:05","guid":{"rendered":"https:\/\/glasniidei.mk\/?p=12283"},"modified":"2023-05-25T14:40:07","modified_gmt":"2023-05-25T12:40:07","slug":"simona-naumoska-kultura-shendetesore-e-jetes-pa-ilace","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/glasniidei.mk\/?p=12283","title":{"rendered":"Simona Naumoska: &#8220;Kultura sh\u00ebndet\u00ebsore e jet\u00ebs pa ila\u00e7e&#8221;"},"content":{"rendered":"<div class=\"wp-block-image\">\n<figure class=\"aligncenter size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"800\" height=\"522\" src=\"https:\/\/glasniidei.mk\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/Apteka-A\u043f\u0442\u0435\u043a\u0430-by-aaronvandorn-is-licensed-under-CC-BY-NC-SA-2.0..jpg\" alt=\"Apteka A\u043f\u0442\u0435\u043a\u0430 by aaronvandorn is licensed under CC BY-NC-SA 2.0.\" class=\"wp-image-11820\" srcset=\"https:\/\/glasniidei.mk\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/Apteka-A\u043f\u0442\u0435\u043a\u0430-by-aaronvandorn-is-licensed-under-CC-BY-NC-SA-2.0..jpg 800w, https:\/\/glasniidei.mk\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/Apteka-A\u043f\u0442\u0435\u043a\u0430-by-aaronvandorn-is-licensed-under-CC-BY-NC-SA-2.0.-300x196.jpg 300w, https:\/\/glasniidei.mk\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/Apteka-A\u043f\u0442\u0435\u043a\u0430-by-aaronvandorn-is-licensed-under-CC-BY-NC-SA-2.0.-768x501.jpg 768w, https:\/\/glasniidei.mk\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/Apteka-A\u043f\u0442\u0435\u043a\u0430-by-aaronvandorn-is-licensed-under-CC-BY-NC-SA-2.0.-150x98.jpg 150w, https:\/\/glasniidei.mk\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/Apteka-A\u043f\u0442\u0435\u043a\u0430-by-aaronvandorn-is-licensed-under-CC-BY-NC-SA-2.0.-696x454.jpg 696w\" sizes=\"auto, (max-width: 800px) 100vw, 800px\" \/><figcaption class=\"wp-element-caption\">Apteka  A\u043f\u0442\u0435\u043a\u0430 by aaronvandorn is licensed under CC BY-NC-SA 2.0.\n\n\n<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n<p>Jeta p\u00ebr njer\u00ebzit me s\u00ebmundje kronike nuk \u00ebsht\u00eb e leht\u00eb dhe \u00ebsht\u00eb edhe m\u00eb e v\u00ebshtir\u00eb kur nuk ka ila\u00e7e t\u00eb nevojshme p\u00ebr t\u00eb trajtuar dhe\/ose kontrolluar gjendjen e s\u00ebmundjes. N\u00eb mediat n\u00eb periudh\u00ebn e fundit shpesh d\u00ebgjoheshte p\u00ebr munges\u00ebn e barnave p\u00ebr personat me s\u00ebmundje t\u00eb rralla, si dhe p\u00ebr s\u00ebmundjet onkologjike dhe kronike, dhe qytetar\u00ebt shprehen t\u00eb revoltuar p\u00ebr shkak se jeta njer\u00ebzore nuk vihet n\u00eb prioritet. Faji kryesor p\u00ebr k\u00ebt\u00eb q\u00ebndron tek vet\u00eb sistemi i orientuar drejt fitimit. Gishtat e paduksh\u00ebm t\u00eb kapitalizmit dep\u00ebrtojn\u00eb n\u00eb \u00e7do sfer\u00eb t\u00eb ekzistenc\u00ebs son\u00eb dhe madje edhe n\u00eb deg\u00ebt e mjek\u00ebsis\u00eb q\u00eb konsiderohen m\u00eb humanet. Sistemi e kthen kujdesin sh\u00ebndet\u00ebsor n\u00eb biznes, pacient\u00ebt n\u00eb klient\u00eb dhe farmacin\u00eb n\u00eb nj\u00eb industri tjet\u00ebr q\u00eb duhet t\u00eb fitoj\u00eb p\u00ebr t\u00eb ekzistuar, pavar\u00ebsisht se produktet e saj ndikojn\u00eb fjal\u00eb p\u00ebr fjal\u00eb n\u00eb cil\u00ebsin\u00eb e jet\u00ebs dhe vdekjes.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Situata n\u00eb vendin ton\u00eb<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>S\u00ebmundjet e rralla kan\u00eb marr\u00eb fokus t\u00eb ri koh\u00ebt e fundit me protestat e Shoqat\u00ebs t\u00eb Fibroz\u00ebs Cistike q\u00eb synojn\u00eb sigurimin e barit \u201cTricafta\/Caftrio\u201d i cili p\u00ebrmir\u00ebson dhe zgjat ndjesh\u00ebm jet\u00ebgjat\u00ebsin\u00eb e k\u00ebtyre personave. Megjithat\u00eb, pacient\u00ebt me fibroz\u00eb cistike jan\u00eb vet\u00ebm nj\u00eb nga pacient\u00ebt me s\u00ebmundje t\u00eb rralla, nd\u00ebrsa edhe pacient\u00ebt e tjer\u00eb, t\u00eb l\u00ebn\u00eb n\u00eb m\u00ebshir\u00ebn e Ministris\u00eb s\u00eb Sh\u00ebndet\u00ebsis\u00eb u gjend\u00ebn n\u00eb situat\u00ebn e lypjes p\u00ebr sh\u00ebrim. Nefrologu pediatrik Prof. Dr Velibor Tasi\u00e7 tha n\u00eb nj\u00eb <strong>deklarat\u00eb<\/strong> se &#8220;Jeta nuk duron tender\u00ebt&#8221;. Ndoshta nuk duron, por p\u00ebrve\u00e7 atyre me s\u00ebmundje t\u00eb rralla edhe jeta e pacient\u00ebve me s\u00ebmundje onkologjike \u00ebsht\u00eb larg prioriteteve t\u00eb shtetit, ndaj me tituj si \u201c<strong>T\u00eb s\u00ebmur\u00ebt me kancer lusin p\u00ebr ila\u00e7<\/strong>\u201d, gjendja e d\u00ebshp\u00ebruar e k\u00ebtyre pacient\u00ebve u evidentua n\u00eb mediat. Shkruhej se situata me onkologjin\u00eb ka qen\u00eb e nj\u00ebjt\u00eb me dekada dhe ajo situat\u00eb n\u00ebnkupton munges\u00eb barnash, vonesa n\u00eb tender\u00eb, munges\u00eb termin\u00ebsh p\u00ebr procedurat diagnostikim dhe mos shfryt\u00ebzim t\u00eb kapaciteteve t\u00eb plota t\u00eb Klinik\u00ebs s\u00eb Onkologjis\u00eb dhe departamenteve t\u00eb tjera onkologjike n\u00eb Maqedoni.<\/p>\n\n\n\n<p>Pak koh\u00eb m\u00eb par\u00eb ishte <strong>publikuar<\/strong> se nuk kishte shirita p\u00ebr matjen e sheqerit n\u00eb gjak, e p\u00ebrve\u00e7 k\u00ebsaj, nj\u00eb num\u00ebr i caktuar i diabetik\u00ebve n\u00eb Shtip nuk kishin as insulin\u00eb. Prej vitesh pritet zgjerimi i <strong>list\u00ebs pozitive t\u00eb ila\u00e7eve<\/strong>, gj\u00eb q\u00eb pacient\u00ebt i l\u00eb pa zgjedhjen e duhur t\u00eb terapis\u00eb n\u00eb dispozicion. Si pasoj\u00eb e hakimit t\u00eb sistemit t\u00eb FSHZH-s\u00eb, pacient\u00ebt <strong>duhet t\u00eb presin deri n\u00eb tre dit\u00eb<\/strong> p\u00ebr l\u00ebshimin e nj\u00eb ila\u00e7i p\u00ebr shkak t\u00eb kontrollit t\u00eb sigurimit, i cili p\u00ebr disa pacient\u00eb mund t\u00eb sjell\u00eb pasoja katastrofale sh\u00ebndet\u00ebsore.<\/p>\n\n\n\n<p>Barnat kushtojn\u00eb, shteti nuk kujdeset p\u00ebr sh\u00ebndetin e qytetar\u00ebve dhe sh\u00ebndet\u00ebsia shtet\u00ebrore \u00ebsht\u00eb n\u00eb kriz\u00eb t\u00eb vazhdueshme. Megjithat\u00eb, le t\u00eb b\u00ebjm\u00eb nj\u00eb hap prapa dhe t\u00eb mendojm\u00eb se nga e ka origjin\u00ebn e gjith\u00eb kjo situat\u00eb, jo vet\u00ebm n\u00eb vendin ton\u00eb por edhe n\u00eb bot\u00eb.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>&#8220;Industria farmaceutike n\u00eb kapitalizmin modern&#8221;<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Titulli i k\u00ebtij paragrafi \u00ebsht\u00eb em\u00ebruar q\u00ebllimisht pas nj\u00eb <strong>teksti t\u00eb gjer\u00eb<\/strong> nga Joel Lexchin q\u00eb shpjegon n\u00eb detaje se si funksionon kjo industri. Dometh\u00ebn\u00eb, si \u00e7do gj\u00eb tjet\u00ebr n\u00eb kapitaliz\u00ebm, e vetmja m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb kompanit\u00eb farmaceutike t\u00eb mbijetojn\u00eb \u00ebsht\u00eb t\u00eb gjenerojn\u00eb fitime. Fakti q\u00eb ata prodhojn\u00eb barna dhe preparate t\u00eb tjera mjek\u00ebsore \u00ebsht\u00eb i par\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm, k\u00ebshtu q\u00eb historia tregon se n\u00ebse rrezikohet fitimi, jeta e njeriut t\u00eb thjesht\u00eb do t\u00eb jet\u00eb gjithmon\u00eb me vler\u00eb m\u00eb t\u00eb vog\u00ebl.<\/p>\n\n\n\n<p>N\u00ebp\u00ebrmjet nj\u00eb s\u00ebr\u00eb ligjesh (krijimi dhe zbatimi i t\u00eb cilave industria farmaceutike loboi shum\u00eb), mbrohen t\u00eb drejtat intelektuale t\u00eb kompanive farmaceutike dhe patentat q\u00eb ato mbajn\u00eb p\u00ebr prodhimin e barnave. Kjo do t\u00eb thot\u00eb q\u00eb, q\u00eb nj\u00eb ila\u00e7 t\u00eb prodhohet, k\u00ebrkohet nj\u00eb proces afatgjat\u00eb q\u00eb p\u00ebrfshin prova paraklinike dhe klinike p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrcaktuar n\u00ebse \u00ebsht\u00eb efektiv dhe i sigurt. M\u00eb pas ai medikament i n\u00ebnshtrohet vler\u00ebsimit nga agjencit\u00eb e barnave, n\u00eb var\u00ebsi t\u00eb gjendjes specifike, p\u00ebr t\u00eb dal\u00eb m\u00eb n\u00eb fund n\u00eb treg.<\/p>\n\n\n<div class=\"wp-block-image\">\n<figure class=\"aligncenter size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"800\" height=\"606\" src=\"https:\/\/glasniidei.mk\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/Drugs-by-Jenn-Lewald-is-licensed-under-CC-BY-NC-2.0..jpg\" alt=\"&quot;Drugs&quot; by Jenn Lewald is licensed under CC BY-NC 2.0.\" class=\"wp-image-11819\" srcset=\"https:\/\/glasniidei.mk\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/Drugs-by-Jenn-Lewald-is-licensed-under-CC-BY-NC-2.0..jpg 800w, https:\/\/glasniidei.mk\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/Drugs-by-Jenn-Lewald-is-licensed-under-CC-BY-NC-2.0.-300x227.jpg 300w, https:\/\/glasniidei.mk\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/Drugs-by-Jenn-Lewald-is-licensed-under-CC-BY-NC-2.0.-768x582.jpg 768w, https:\/\/glasniidei.mk\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/Drugs-by-Jenn-Lewald-is-licensed-under-CC-BY-NC-2.0.-150x114.jpg 150w, https:\/\/glasniidei.mk\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/Drugs-by-Jenn-Lewald-is-licensed-under-CC-BY-NC-2.0.-696x527.jpg 696w\" sizes=\"auto, (max-width: 800px) 100vw, 800px\" \/><figcaption class=\"wp-element-caption\">&#8220;Drugs&#8221; by Jenn Lewald is licensed under CC BY-NC 2.0.\n\n\n<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n<p>Megjithat\u00eb, dihet se k\u00ebto kompani nuk punojn\u00eb vet\u00ebm p\u00ebr kthimin e fondeve t\u00eb investuara n\u00eb prova, por punojn\u00eb p\u00ebr fitim (kjo \u00ebsht\u00eb di\u00e7ka e natyrshme n\u00eb kapitaliz\u00ebm dhe nuk duhet t\u00eb na habis\u00eb). Rentabiliteti varet nga disa aspekte si t\u00eb drejtat e pron\u00ebsis\u00eb intelektuale dhe patentat. M\u00eb konkretisht, kur nj\u00eb kompani prodhon nj\u00eb ila\u00e7 t\u00eb caktuar, ajo ka nj\u00eb patent\u00eb (nj\u00eb monopol prodhimi) mbi t\u00eb, si dhe t\u00eb drejta intelektuale mbi t\u00eb. Gjat\u00eb asaj periudhe monopoli, e cila mund t\u00eb zgjas\u00eb deri n\u00eb 20 vjet, \u00ebsht\u00eb e pamundur t\u00eb prodhohen barna q\u00eb do t\u00eb kishin nj\u00eb efekt ekuivalent (barna bioekuivalente), pra barna gjenerike. Barnat gjenerike jan\u00eb barna efektive q\u00eb kan\u00eb nj\u00eb \u00e7mim duksh\u00ebm m\u00eb t\u00eb ul\u00ebt se ila\u00e7i origjinal dhe jan\u00eb m\u00eb t\u00eb arritsh\u00ebm. E vetmja m\u00ebnyr\u00eb p\u00ebr t\u00eb prodhuar barna gjenerike p\u00ebrderisa zgjasin patentat \u00ebsht\u00eb p\u00ebrmes t\u00eb ashtuquajtur\u00ebs licencat e detyrueshme, dhe sigurisht q\u00eb kompanit\u00eb farmaceutike jan\u00eb kund\u00ebrshtar\u00eb t\u00eb m\u00ebdhenj t\u00eb k\u00ebsaj, me pretekstin se duhet mbrojtur pron\u00ebsia intelektuale dhe n\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb duhet nxitur inovacioni.<\/p>\n\n\n\n<p>P\u00ebrve\u00e7 k\u00ebsaj, k\u00ebto kompani p\u00ebrdorin mjete t\u00eb tjera p\u00ebr t\u00eb rritur fitimet, si lobimi p\u00ebr t\u00eb drejta m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha, financimi i vet\u00eb agjencive rregullatore (t\u00eb cilat m\u00eb pas duhet t\u00eb miratojn\u00eb barnat e tyre), ushtrojn\u00eb presion mbi proceset e rishikimit t\u00eb siguris\u00eb (duke rritur k\u00ebshtu numrin e barnave m\u00eb t\u00eb sigurta), prodhimi i barnave p\u00ebr s\u00ebmundjet q\u00eb jan\u00eb kronike dhe k\u00ebrkojn\u00eb terapi afatgjat\u00eb (m\u00eb shum\u00eb njer\u00ebz kan\u00eb nevoj\u00eb p\u00ebr terapi, pra ka m\u00eb shum\u00eb shitje t\u00eb barnave), si dhe prodhimi i barnave q\u00eb jan\u00eb t\u00eb destinuara p\u00ebr nj\u00eb treg t\u00eb ngusht\u00eb, por me \u00e7mim shum\u00eb t\u00eb fryr\u00eb.<\/p>\n\n\n\n<p>N\u00eb grupin e fundit b\u00ebjn\u00eb pjes\u00eb edhe barnat p\u00ebr fibroz\u00ebn cistike, nd\u00ebr medikamentet e tjera p\u00ebr s\u00ebmundjet e rralla (p.sh. barnat revolucionare p\u00ebr s\u00ebmundjen e Gaucher-it etj.). Rezultati i k\u00ebsaj \u00ebsht\u00eb disponueshm\u00ebria e barnave t\u00eb tilla vet\u00ebm p\u00ebr njer\u00ebzit e pasur n\u00eb vendet kapitaliste dhe nj\u00eb d\u00ebnim me vdekje p\u00ebr pacient\u00ebt nga vendet n\u00eb zhvillim, ose p\u00ebr ata q\u00eb nuk kan\u00eb para t\u00eb mjaftueshme p\u00ebr t\u00eb siguruar ila\u00e7et e nevojshme.<\/p>\n\n\n\n<p>N\u00eb shum\u00eb vende (p.sh. SHBA) edhe grupe t\u00eb tjera barnash, kan\u00eb \u00e7mime jasht\u00ebzakonisht t\u00eb larta. Edhe pse \u00e7mimet jan\u00eb akoma m\u00eb t\u00eb p\u00ebrballueshme n\u00eb vendin ton\u00eb, kjo n\u00eb t\u00eb ardhmen mund t\u00eb ndryshoj\u00eb leht\u00ebsisht n\u00ebse q\u00ebllimi \u00ebsht\u00eb privatizimi i sh\u00ebndet\u00ebsis\u00eb publike. Megjithat\u00eb, edhe n\u00eb k\u00ebto kushte, p\u00ebr shum\u00eb njer\u00ebz, blerja e tyre paraqet nj\u00eb barr\u00eb financiare (sidomos tek t\u00eb moshuarit, p\u00ebr shkak t\u00eb nevoj\u00ebs p\u00ebr m\u00eb shum\u00eb ila\u00e7e), dhe kriza ekonomike vet\u00ebm sa e b\u00ebn k\u00ebt\u00eb barr\u00eb m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00eb.<\/p>\n\n\n\n<p>\u201cVertex\u201d, kompania q\u00eb prodhon Trikafta, \u00ebsht\u00eb n\u00eb sh\u00ebnjest\u00ebr t\u00eb <strong>shum\u00eb kritikave<\/strong> p\u00ebr mosdisponueshm\u00ebrin\u00eb e ila\u00e7it. Aktivist\u00eb nga shum\u00eb vende po p\u00ebrpiqen n\u00eb m\u00ebnyra t\u00eb ndryshme mundohen t\u00eb i detyrojn\u00eb qeverit\u00eb e tyre t\u00eb e sigurojn\u00eb ila\u00e7in, ose p\u00ebrpiqen t\u00eb e detyrojn\u00eb Vertex t\u00eb lejoj\u00eb prodhimin e produkteve gjenerike. Por kjo situat\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb unike vet\u00ebm p\u00ebr ata q\u00eb vuajn\u00eb nga fibroza cistike. Nj\u00eb shembull i shk\u00eblqyer i k\u00ebsaj m\u00ebnyre t\u00eb funksionimit t\u00eb industris\u00eb \u00ebsht\u00eb mungesa e terapis\u00eb s\u00eb HIV-it, me t\u00eb cil\u00ebn u p\u00ebrball\u00ebn shum\u00eb vende si p.sh. Tajlanda, Vietnami apo Afrika e Jugut, e cila n\u00eb vitin 1998 madje u padit nga qeveria Amerikane dhe Komisioni Evropian p\u00ebr shkak t\u00eb ndryshimeve. n\u00eb ligjet e patentave me synimin p\u00ebr t\u00eb ofruar terapi m\u00eb t\u00eb p\u00ebrballueshme p\u00ebr HIV p\u00ebr qytetar\u00ebt e saj.<\/p>\n\n\n\n<p>Pacient\u00ebve me fibroz\u00eb cistike n\u00eb Maqedoni u premtuan se do t\u00eb sigurohet ila\u00e7i, por e gjith\u00eb kjo situat\u00eb tregoi di\u00e7ka q\u00eb \u00ebsht\u00eb shum\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb mbahet mend:<strong> Sado efektiv t\u00eb jet\u00eb nj\u00eb ila\u00e7, n\u00ebse nuk \u00ebsht\u00eb i disponuesh\u00ebm, ai nuk \u00ebsht\u00eb funksional!<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Kultura e jet\u00ebs pa terapi t\u00eb disponueshme<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>K\u00ebta t\u00eb s\u00ebmur\u00eb kan\u00eb nj\u00eb cil\u00ebsi t\u00eb reduktuar t\u00eb jet\u00ebs, nd\u00ebrsa t\u00eb sh\u00ebndosh\u00ebt shpresojn\u00eb se nj\u00eb dit\u00eb nuk do t\u00eb gjenden n\u00eb situat\u00ebn e bashk\u00ebqytetar\u00ebve t\u00eb tyre, t\u00eb cil\u00ebt jan\u00eb t\u00eb ekspozuar ndaj padrejt\u00ebsive q\u00eb rrjedhin drejtp\u00ebrdrejt nga sistemi ekonomik.<\/p>\n\n\n\n<p>Ila\u00e7et e shtrenjta k\u00ebrkojn\u00eb nevoj\u00ebn p\u00ebr t\u00eb fituar mjete m\u00eb t\u00eb larta jetese, ndryshim t\u00eb vendeve t\u00eb pun\u00ebs, hyrja n\u00eb borxhe, marrja &nbsp;kredi etj. Kjo mund t\u00eb prish\u00eb seriozisht pozit\u00ebn socio-ekonomike t\u00eb personit q\u00eb \u00ebsht\u00eb gjendur n\u00eb situat\u00ebn e domosdoshm\u00ebris\u00eb t\u00eb nj\u00eb ila\u00e7i, si dhe pozit\u00ebn e an\u00ebtar\u00ebve m\u00eb t\u00eb af\u00ebrt t\u00eb familjes. Shpesh prind\u00ebrit, bashk\u00ebshort\u00ebt apo an\u00ebtar\u00ebt e tjer\u00eb t\u00eb familjes b\u00ebjn\u00eb sakrifica t\u00eb m\u00ebdha p\u00ebr t\u00eb ndihmuar t\u00eb dashurit e tyre dhe realiteti i trishtuar \u00ebsht\u00eb se pavar\u00ebsisht t\u00eb gjitha p\u00ebrpjekjeve, rezultat pozitiv i s\u00ebmundjes nuk do t\u00eb arrihet kurr\u00eb.<\/p>\n\n\n\n<p>Pacient\u00ebt duhet t\u00eb ndryshojn\u00eb stilin e jetes\u00ebs dhe zakonet e tyre (her\u00eb p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrmir\u00ebsuar sh\u00ebndetin e tyre, e her\u00eb p\u00ebr shkak t\u00eb detyrimit p\u00ebr shkak t\u00eb nj\u00eb handikapi, p\u00ebrkeq\u00ebsimit t\u00eb gjendjes financiare, p\u00ebrkeq\u00ebsimit t\u00eb sh\u00ebndetit mendor&#8230;). Shpesh, dieta e sh\u00ebndetshme q\u00eb rekomandohet si p\u00ebr t\u00eb sh\u00ebndetsh\u00ebm ashtu edhe p\u00ebr t\u00eb s\u00ebmur\u00eb mund t\u00eb jet\u00eb m\u00eb e shtrenjt\u00eb dhe\/ose e padisponueshme p\u00ebr grupe t\u00eb caktuara qytetar\u00ebsh. \u00c7mimet e larta n\u00eb qendrat e fitnesit, mungesa e aksesit n\u00eb parqet\u00eb p\u00ebrshtatshme dhe vende p\u00ebr rekreacion n\u00eb natyr\u00eb n\u00eb t\u00eb gjitha vendbanimet, t\u00eb kombinuara me nj\u00eb pamje t\u00eb vog\u00ebl katrore t\u00eb sht\u00ebpis\u00eb ose jetes\u00ebn e p\u00ebrbashk\u00ebt t\u00eb disa an\u00ebtar\u00ebve t\u00eb familjes, mund t\u00eb jen\u00eb penges\u00eb p\u00ebr njer\u00ebzit q\u00eb nuk kan\u00eb mjaftuesh\u00ebm. fonde p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrballuar aktivitetin fizik jasht\u00eb sht\u00ebpis\u00eb, ose ushtrimet n\u00eb ambientet e sht\u00ebpis\u00eb.<\/p>\n\n\n\n<p>Orari i gjat\u00eb i pun\u00ebs, p\u00ebrgjegj\u00ebsit\u00eb e pun\u00ebs dhe koha e shkurt\u00ebr e lir\u00eb ndikojn\u00eb n\u00eb aft\u00ebsin\u00eb e njer\u00ebzve p\u00ebr t\u00eb jetuar nj\u00eb jet\u00eb t\u00eb sh\u00ebndetshme dhe rekreacion, e n\u00ebse flasim p\u00ebr t\u00eb s\u00ebmur\u00ebt kronik\u00eb, mund t\u00eb n\u00ebnkuptoj\u00eb edhe p\u00ebrkeq\u00ebsim t\u00eb gjendjes sh\u00ebndet\u00ebsore. T\u00eb varf\u00ebrit q\u00eb jan\u00eb t\u00eb varur nga kujdesi i vazhduesh\u00ebm, t\u00eb cil\u00ebt jan\u00eb t\u00eb shtrir\u00eb n\u00eb shtrat ose kan\u00eb nevoja t\u00eb tjera n\u00eb var\u00ebsi t\u00eb s\u00ebmundjes, jan\u00eb t\u00eb diskriminuar p\u00ebrsa i p\u00ebrket rehatis\u00eb n\u00eb krahasim me t\u00eb s\u00ebmur\u00ebt q\u00eb vijn\u00eb nga familje t\u00eb pasura.<\/p>\n\n\n\n<p>Kriza e kujdesit sh\u00ebndet\u00ebsor publik e b\u00ebn at\u00eb t\u00eb paefektsh\u00ebm p\u00ebr pacient\u00ebt q\u00eb ndonj\u00ebher\u00eb kan\u00eb s\u00ebmundje t\u00eb r\u00ebnda dhe duhet t\u00eb presin me muaj p\u00ebr nj\u00eb ekzaminim, nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb kujdesi sh\u00ebndet\u00ebsor privat me \u00e7mimet e tij t\u00eb larta, kuptohet si nj\u00eb opsion i pap\u00ebrballuesh\u00ebm p\u00ebr shumic\u00ebn e klas\u00ebs pun\u00ebtore. Ashtu si kompanit\u00eb farmaceutike, kujdesi sh\u00ebndet\u00ebsor privat p\u00ebrfiton nga pacient\u00ebt n\u00ebn mask\u00ebn e humanizmit dhe sh\u00ebrbimit m\u00eb t\u00eb mir\u00eb.<\/p>\n\n\n\n<p>Nuk ka m\u00eb pak r\u00ebnd\u00ebsi edhe sh\u00ebndeti mendor i k\u00ebtyre pacient\u00ebve, t\u00eb cil\u00ebt p\u00ebrve\u00e7 ankesave somatike shpesh kan\u00eb v\u00ebshtir\u00ebsi shoq\u00ebruese psikologjike. P\u00ebrballja me s\u00ebmundjen nga nj\u00ebra an\u00eb dhe lufta me sistemin dhe mungesa e aksesit n\u00eb terapin\u00eb dhe kujdesin adekuat mjek\u00ebsor nga ana tjet\u00ebr, i vendos k\u00ebta njer\u00ebz n\u00eb nj\u00eb pozit\u00eb t\u00eb cenueshme p\u00ebr t\u00eb zhvilluar depresion, ankth dhe kushte t\u00eb tjera q\u00eb reduktojn\u00eb vullnetin e k\u00ebta pacient\u00eb p\u00ebr t\u00eb luftuar s\u00ebmundjen fizike q\u00eb ajo g\u00ebrryen trupin dhe kalb\u00ebzimi i sistemit g\u00ebrryen shoq\u00ebri<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Gjendja e r\u00ebnd\u00eb e kujdesit sh\u00ebndet\u00ebsor dhe farmacis\u00eb mund t\u00eb ndryshoj\u00eb<\/strong><\/p>\n\n\n<div class=\"wp-block-image\">\n<figure class=\"aligncenter size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"533\" height=\"799\" src=\"https:\/\/glasniidei.mk\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/The-transport-of-pharmaceuticals...-by-10b-travelling-Carsten-ten-Brink-is-licensed-under-CC-BY-NC-ND-2.0..jpg\" alt=\"The transport of pharmaceuticals... by 10b travelling Carsten ten Brink is licensed under CC BY-NC-ND 2.0.\" class=\"wp-image-11818\" srcset=\"https:\/\/glasniidei.mk\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/The-transport-of-pharmaceuticals...-by-10b-travelling-Carsten-ten-Brink-is-licensed-under-CC-BY-NC-ND-2.0..jpg 533w, https:\/\/glasniidei.mk\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/The-transport-of-pharmaceuticals...-by-10b-travelling-Carsten-ten-Brink-is-licensed-under-CC-BY-NC-ND-2.0.-200x300.jpg 200w, https:\/\/glasniidei.mk\/wp-content\/uploads\/2023\/02\/The-transport-of-pharmaceuticals...-by-10b-travelling-Carsten-ten-Brink-is-licensed-under-CC-BY-NC-ND-2.0.-150x225.jpg 150w\" sizes=\"auto, (max-width: 533px) 100vw, 533px\" \/><figcaption class=\"wp-element-caption\">The transport of pharmaceuticals&#8230; by 10b travelling  Carsten ten Brink is licensed under CC BY-NC-ND 2.0.\n\n\n<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n<p>Miti se kapitalizmi dhe tregu i lir\u00eb rrisin inovacionin \u00ebsht\u00eb pik\u00ebrisht nj\u00eb &#8211; mit. Pavar\u00ebsisht se sa zgjidhje t\u00eb reja inovative zbulohen p\u00ebr probleme t\u00eb caktuara, n\u00ebse nuk mund t\u00eb nxirren fitime shtes\u00eb prej tyre, ato do t\u00eb neglizhohen. Fitimi si motiv gjithmon\u00eb do t&#8217;i jap\u00eb p\u00ebrpar\u00ebsi asaj q\u00eb gjeneron para p\u00ebr nj\u00eb grup t\u00eb vog\u00ebl njer\u00ebzish, pavar\u00ebsisht n\u00ebse \u00ebsht\u00eb nj\u00eb produkt\/risi q\u00eb nuk ka funksion apo efikasitet t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb, n\u00ebse \u00ebsht\u00eb shkat\u00ebrrues mjedisor apo i pap\u00ebrballuesh\u00ebm p\u00ebr shumic\u00ebn e njer\u00ebzve, ai do t\u00eb prodhohet. E nj\u00ebjta gj\u00eb vlen edhe p\u00ebr di\u00e7ka q\u00eb \u00ebsht\u00eb revolucionare, n\u00ebse nuk sjell fitim, dometh\u00ebn\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb n\u00eb interes t\u00eb shefave t\u00eb m\u00ebdhenj. Industria farmaceutike i n\u00ebnshtrohet t\u00eb nj\u00ebjtave \u201crregulla\u201d dhe nuk do t\u00eb prodhoj\u00eb kurr\u00eb barna q\u00eb nuk jan\u00eb fitimprur\u00ebse, pavar\u00ebsisht n\u00ebse dikush ka nevoj\u00eb p\u00ebr to.<\/p>\n\n\n\n<p>Nuk duhet t\u00eb l\u00ebm\u00eb shpres\u00ebn t\u00eb q\u00ebndroj\u00eb n\u00eb duart e kompanive private dhe sh\u00ebndet\u00ebsis\u00eb private, sepse atje pacienti shihet gjithmon\u00eb ekskluzivisht si burim parash. Duhet t\u00eb ndryshohet sistemi q\u00eb i trajton qytetar\u00ebt n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb grabitqare. Kuba \u00ebsht\u00eb nj\u00eb vend q\u00eb mund t\u00eb vihet n\u00eb dukje si shembull pozitiv i funksionimit t\u00eb kujdesit sh\u00ebndet\u00ebsor falas, nj\u00eb vend q\u00eb prodhon personel t\u00eb shumt\u00eb cil\u00ebsor sh\u00ebndet\u00ebsor p\u00ebrmes ekzistenc\u00ebs s\u00eb arsimit falas, nj\u00eb vend q\u00eb ka prodhuar ila\u00e7e t\u00eb reja t\u00eb disponueshme p\u00ebr t\u00eb gjith\u00eb, d.m.th. q\u00eb e vendos mir\u00ebqenien e qytetar\u00ebve t\u00eb saj n\u00eb nj\u00eb nivel shum\u00eb m\u00eb t\u00eb lart\u00eb nga vendet kapitaliste per\u00ebndimore, t\u00eb supozuara t\u00eb zhvilluara.<\/p>\n\n\n\n<p>\u00cbsht\u00eb e nevojshme t\u00eb luftohet p\u00ebr nj\u00eb rregullim socialist ku t\u00eb s\u00ebmur\u00ebt (dhe t\u00eb sh\u00ebndetshmit) do t\u00eb ken\u00eb akses falas n\u00eb \u00e7do nivel t\u00eb kujdesit sh\u00ebndet\u00ebsor, qendrat e infermieris\u00eb dhe terapis\u00eb fizike do t\u00eb jen\u00eb t\u00eb hapura p\u00ebr njer\u00ebzit q\u00eb kan\u00eb nevoj\u00eb p\u00ebr ndihm\u00eb t\u00eb vazhdueshme, nd\u00ebrsa puna e kujdestar\u00ebve, pun\u00ebtor\u00ebve social dhe sh\u00ebndet\u00ebsor do t\u00eb vler\u00ebsohen. Fabrikat q\u00eb prodhojn\u00eb ila\u00e7e nuk duhet t\u00eb jen\u00eb n\u00eb pron\u00ebsi private. Ne kemi nevoj\u00eb p\u00ebr institucione kolektive (p.sh. kopshte, sht\u00ebpi p\u00ebr t\u00eb moshuarit, qendra kulturore&#8230;) q\u00eb do t\u00eb leht\u00ebsojn\u00eb barr\u00ebn e kujdesit, dhe k\u00ebshtu njer\u00ebzit do t\u00eb mund t&#8217;i kushtojn\u00eb m\u00eb shum\u00eb koh\u00eb t\u00eb gjitha aspekteve t\u00eb sh\u00ebndetit dhe t\u00eb ken\u00eb koh\u00eb t\u00eb lir\u00eb p\u00ebr pushim dhe rekreacion. . S\u00eb fundi, nevojiten vende pune demokratike q\u00eb do t\u00eb ofrojn\u00eb kompensim t\u00eb mjaftuesh\u00ebm financiar p\u00ebr punonj\u00ebsit, do t\u00eb eliminojn\u00eb shfryt\u00ebzimin dhe mobingun, dhe do t\u00eb reduktojn\u00eb stresin dhe d\u00ebmtimet fizike n\u00eb vendin e pun\u00ebs, t\u00eb cilat mund t\u00eb d\u00ebmtojn\u00eb ndjesh\u00ebm sh\u00ebndetin e njer\u00ebzve.<\/p>\n\n\n\n<p>Xhonas Salk \u00ebsht\u00eb shkenc\u00ebtari i famsh\u00ebm q\u00eb krijoi vaksin\u00ebn e poliomielitit. Kur u pyet, \u201cKush e zot\u00ebron patent\u00ebn e vaksin\u00ebs?\u201d ai u p\u00ebrgjigj: \u201cEpo, un\u00eb do t\u00eb thoja njer\u00ebzit. Nuk ka patent\u00eb. A mund t\u00eb e patentoni diellin?\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p>Pra, ne meritojm\u00eb t\u00eb jetojm\u00eb n\u00eb nj\u00eb bot\u00eb q\u00eb mund\u00ebson shp\u00ebrndarjen dhe distribuimin falas t\u00eb barnave, n\u00eb vend t\u00eb nj\u00eb bote q\u00eb racionalizon luft\u00ebn p\u00ebr patenta m\u00eb t\u00eb gjata. Xhonas Salk dha nj\u00eb m\u00ebsim, por a do t\u00eb e d\u00ebgjoj\u00eb dikush?<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Simona Naumoska<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><em>Redaktor\u00ebt e \u201cIde t\u00eb Z\u00ebshme\u201d nuk jan\u00eb domosdoshm\u00ebrisht dakord me q\u00ebndrimet e shprehura n\u00eb tekst.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><strong>Lektoroi E. M.<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p><strong>P\u00ebrktheu E. M.<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Jeta p\u00ebr njer\u00ebzit me s\u00ebmundje kronike nuk \u00ebsht\u00eb e leht\u00eb dhe \u00ebsht\u00eb edhe m\u00eb e v\u00ebshtir\u00eb kur nuk ka ila\u00e7e t\u00eb nevojshme p\u00ebr t\u00eb trajtuar dhe\/ose kontrolluar gjendjen e s\u00ebmundjes. N\u00eb mediat n\u00eb periudh\u00ebn e fundit shpesh d\u00ebgjoheshte p\u00ebr munges\u00ebn e barnave p\u00ebr personat me s\u00ebmundje t\u00eb rralla, si dhe p\u00ebr s\u00ebmundjet onkologjike dhe kronike, dhe qytetar\u00ebt shprehen t\u00eb revoltuar p\u00ebr shkak se jeta njer\u00ebzore nuk vihet n\u00eb prioritet. Faji kryesor p\u00ebr k\u00ebt\u00eb q\u00ebndron tek vet\u00eb sistemi i orientuar drejt fitimit. Gishtat e paduksh\u00ebm t\u00eb kapitalizmit dep\u00ebrtojn\u00eb n\u00eb \u00e7do sfer\u00eb t\u00eb ekzistenc\u00ebs son\u00eb dhe madje edhe n\u00eb deg\u00ebt e mjek\u00ebsis\u00eb q\u00eb konsiderohen m\u00eb humanet. Sistemi e kthen kujdesin sh\u00ebndet\u00ebsor n\u00eb biznes, pacient\u00ebt n\u00eb klient\u00eb dhe farmacin\u00eb n\u00eb nj\u00eb industri tjet\u00ebr q\u00eb duhet t\u00eb fitoj\u00eb p\u00ebr t\u00eb ekzistuar, pavar\u00ebsisht se produktet e saj ndikojn\u00eb fjal\u00eb p\u00ebr fjal\u00eb n\u00eb cil\u00ebsin\u00eb e jet\u00ebs dhe vdekjes.<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":11820,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"episode_type":"","audio_file":"","cover_image":"","cover_image_id":"","duration":"","filesize":"","date_recorded":"","explicit":"","block":"","filesize_raw":"","footnotes":""},"categories":[72],"tags":[71],"class_list":{"0":"post-12283","1":"post","2":"type-post","3":"status-publish","4":"format-standard","5":"has-post-thumbnail","7":"category-72","8":"tag-71"},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/glasniidei.mk\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/12283","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/glasniidei.mk\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/glasniidei.mk\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/glasniidei.mk\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/glasniidei.mk\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=12283"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/glasniidei.mk\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/12283\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":12284,"href":"https:\/\/glasniidei.mk\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/12283\/revisions\/12284"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/glasniidei.mk\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/11820"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/glasniidei.mk\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=12283"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/glasniidei.mk\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=12283"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/glasniidei.mk\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=12283"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}